Сұхбаттар

Аяқтан шалғандарға да алғыс айтамын

«Қабдештің тілі – қазақ сөзінің қаймағы» дейтін пікірге арқау болған, қаламынан 10 роман, 13 повесть, 50-ге жуық әңгіме туған, бұрын да, қазір де көп оқылатын Халық жазушысы Қабдеш Жұмаділов сәуірдің 24-де 75 жасқа толады. Осы мерей той тұсында Қабаң «Дат, тақсырға» қонақкәде сұхбат берген еді.

«Қиындықты көп көрдім»

Қабдеш аға, 75 жас – мерейтойыңыз құтты болсын!..

- Рахмет! Жас ұлғайып келеді, орыстар «старость - не радость» дейді, кәріліктің қуаныш емес екенін айтқандары ғой. Бірақ біздің билікте жүрген, жетпістен асқан кейбіреулер: «Күш-қайратым әлі тасып тұр», - деп айтып жүр. Мен: «Ондайға сенбеу керек», - дер едім. Өйткені жетпістен асқан адамның күші тасып тұрмайды, қайта қайрат кеми бастайды. Сондықтан билік парламентте жүрген жетпістен асқан шалдарды босатуы қажет. Жастарға жол берсін. Абай да айтқан: «Алдыңғы толқын - ағалар, Кейінгі толқын - інілер. Кезекпенен өлінер, Баяғыдай көрінер», - деп. Өмірдің заңы: кәрінің орнын жас басады. Зейнеткерлік жасты 60 немесе 63 жас деп жүр ғой. Сол тегін емес. Оны ғалымдар зерттеп тапқан. Ал жетпістен асқаннан кейінтіпті шау тартады екенсің: бойыңнан қуат кетіп, жадың кеміп...

-Кәріліктің ерте, не кеш келуі жасқа байланысты емес, табиғаттың сыйы шығар?

- Әрине.Әйтсе де табиғат маған да біршама кабілет, дарын сыйлаған, зерде, ақыл-ой берген адамдардыңбipiмін. Бірақ жетпістен асқаннан кейін күш-қайратымныңқайтып, зердемнің, жадымның кемігенін байқапжүрмін. Бұрын жазуға отырғанда сөз, сөйлем, теңеу сияқты көркемдікқұралдар өздігінен төгіліп тұратын еді. Ал қазір жазып отырғанда керекті сөзді таппай қалатын кезім болады.

Халқыма бойымдағыны бергенімнің, алғыс пен бата алғанымның шарапаты шығар, Құдай берген жасты жасап келеміз. Бірақ ол күш-қайратым тасып тұр дегендік емес.

- Енді мерейтойыңызға орай үкіметіңіз де бекер қарап жатпаған шығар?

- Бұдан бұрынғы «дөңгелек» даталы мерейтойларым өз деңгейінде аталып өттi. Алпысым мен жетпісім Алматыда, ауылымда ел-жұртымның алдында тойланды. Мерейтойды атап өту – жазушының өзіне ғана керек емес. Ол – бүкіл әдебиетке қажетті үрдіс. Яғни әдебиетті насихаттаудың бip жолы. Әдетте, Қазақстан Жазушылар одағының 700-ге жуық мүшесінің бәріне 6ip уакытта, бірдей насихат жасау мүмкін емес қой. Оларды осындай мерейтойлары тұсында кезегімен оқушы назарына ұсынып отыру қажет. Айналып келгенде, жазушы тойын елеп-ескеру халық үшін қажет. Бip жазушылар 70, 80 жасын тойламай өте шығыпты, соны кейбіреулер: «Керемет даналық, қарапайымдылық!» - деп әспеттеп жүрген көрінеді. Мен олай демес едім. Жазушы халық алдында есеп бepiп, ел-жұртымен кездесіп тұруы керек. Қысқасы, халықпен бірге болуға тиіс. Халықтан қашып жүрген жазушының әдебиетке не қосарын білмеймін, елдің арасына барудан қорқатын бip ceбeбi болуы мумкін деп ойлаймын.

Алла қуат берсе, 75 жасқа толып отырмыз. Бұл да бірталай жас: бipey жеткен, біреужетпеген. Қaзipмұны да әркімдер атап жүр. Оның дажөні бар, сексенге дейінкім бар, кімжоқ демекші... Енді менің туғанкүніме орай, халық бар, Алматы жұртшылығы, Жазушылар одағы, шығыстағы елім – солар қаласа, тойдың бір мәнісі бола жатыр. Қайсы күні Қазақстан Жазушылар одағынан хабарласқан: «Шығыс Қазақстанға хат жазып жібердік, мұнда өзіміз бар – тойыңызды атап өтеміз», – деп. Heciн жасырамыз, жерге бөліну емес қой, қазір әр облыс өзінен шыққан қаламгерлердің той-томалағын өздері өткізіп беретін боп жүр. Мен Шығыс Қазақстан облысының азаматымын. Өздеріңіз білесіздер, ол жақта көктем кеш шығады, ел eciн енді ғана жиып жатыр. Сондықтан туған күнді өз уақытында өткізу міндет емес. Алдыда жадырап жаз келер, той қашпайды. Бұрын әдебиетті насихаттау үшін ел аралап, халықпен дүркін-дүркін кездесу өткізіп тұратын едік, қазір ол да қожырап кетті. Ел – бізді, біз елді сағынып жүрміз, мерейтой себеп болса, елге барып, халықпен кездесіп қайтсақ деген ойдамыз.

Біздебәрі тамаша емес...

Кешіріңіз аға, «ұлы сөзде ұяттық жоқ», ciз жақсы қартайған ақсақалдардың бipiciз. Қaзip сіздің жасыңыздың жарымына келмей жатып, талай азамат «алжып» жүр. Ақсақал деген атқа лайық қартаюдың сыры неде: қанмен берілетін тектілікте ме, оқыған-тоқығанның көптігінде ме? Ал жаксы қартаймаудың ceбeбi қоғамнан жұққан дертте ме?

- Жақсы ақсақал қайдан шығады деп ойлайсың? Heгiзi, жақсы қарт жақсы жігіттен, жақсы азаматтан шығады. Отызында орда бұзған, қырқында қамал алған азаматтан неге тәлімді қарт шықпасын. Кейде маған басып өткен өмip жолымның бәpi қарттыққа дайындық сияқты сезіледі. Бұл өмірімнің мазмұны: ел алдындағы қадірім, еңбегім, атақ-абыройымның бәрі қарттыққа дайындығым екен.

Баяғыда біздің елдің ішінде Қаракерей руынан Жолымбет би деген кісі өтіпті 136 жасқа келген. Жұрт «жеті Жолымбет» атаған жеті ұлы болған. Үлкен ұлдарының бipi Қыдыр 100 жасында алжып отырса, 130 жастағы әкесі Жолым­бет баласының маңдайынан сипап: «Қарғамның шаршайтын жөні бар: ел шетінде, жау өтінде жүрді», – деп сайрап отырыпты. Болған оқиға. Қaзip Астана жақта Жолым­бет бабамыздың атымен аталатын теміржол бекеті бар. Бұл тарихты айтып отырғаным – кәрілік әркімге әрқалай келеді демекшімін. Біреудің өмірден көрген азабы көп болады, біреудің бақ жұлдызы өмip бойы оңынан туады. Қарттық, сондай-ақ, ceнi қадірлейтін ел-жұртыңның, балаларың мен немерелеріңнің жақсы-жаман, ақылды-ақылсыз болуына да байланысты. Егер өмір жолыңда төрт құбылаң түгел, төрт түлігің сай болса, кәрілікті де жеңіл қабылдайды екенсің. Сонда жақсы қартаюға болады.

Ал жақсы қартаймаудың себебіне келсек. Ол да қызық. Данышпан Абай айтыпты: «Адамды заман билейді, Заманға жаман күйлейді», – деп. Сол заманды күйлеймін, билеймін деп жүріп, өздері заман­ның құлына айналатындар қаншама. Жалпы, тәуелсіздік деген ұғым бар. Ол бүкіл мемлекеттің немесе ұлттың, жеке адамның тәуелсіздігінен тұрады. Кезінде, Кеңес үкіметінің тұсында қазақтың талай азаматтары тәуелсіз ғұмыр сүрген. Мәселен, Алаш қайраткерлері. Оларды Кеңес билігі билегенімен, ойлары, рухтары тәуелсіз болды. Алайда бүгінгідей мемле­кет, ұлт тәуелсіздік алып отырған тұста, өз бастарына еркіндік ала алмай жүрген азаматтар да жоқ емес.

Олардікі – кіріптарлық, бағыныштылық, құлдық сана. Ондай сана азаматтың бостандығын байлайды. Қaзip құлдық сананың жаңа сорты шығыпты: «жағымпаздық», «екіжүзділік» деген. Осы күні мақтау мен мадақ та «кемеліне» келген. Кезінде балабақшадағы бүлдіршіндерге: «Ленин – біздің атамыз, көлеңкесінде жатамыз» деп тақпақүйреткен. Біздікі одан да асып барады. Мұхтар Шаханов «ТЖ» деп айтып жүр ғой. Онысы «туфли жалағыштар» екен. Miнe, осылардыңбәpi – құлдық сананың, кіріптарлықтың шыққан шыңы, жет­кен биігі.

Экономикалық кіріптарлық – руханияттың, рухани тәуелсіздіктің жегі құрты. Біз алдымен экономиканы дамытамыз деп, руханиятты кейінге сырып тастадық. Бipaқ ұтылдық. Өйткені ақша бәрін шешпейді. Адамды бақытты ететн ақша емес, – рухани байлық. Ақшасы асып төгілген капиталист елдерді көріп жүрміз ғой, қоғамы қалай кері кетіп жатқанын.

Біздің ел де кepi кетіп барады. Қоғам былыққан. Ел ішін жайлаған жемқорлықты айтпағанда, өз баласын өлтірген аналар, әкeciн бауыздаған балалар немесе өмip cүpгici келмейтін жастар, биік ғимараттардан ceкipiп өлген қыздар, асылып қалған жігіттер – қоғам індетіне, ел қасіретіне айналды. Ceбебiн біле алмадық. Газеттерде жарияланды: өткен жылы 400-дей жас өзіне қол жұмсапты. Мұның бәрі – қоғамдағы кінәраттың кесірі. Сап-сау қоғамда ондай сұмдықтар болмайды. Қазір биліктегілер: «Бізде бәрі тамаша!» - дейтін болыпты. Ал мен қоғам зерттеушісі ретінде: «Бізде бәрі тамаша емес», – дер едім.

- «Дерт» дегеніңізден шығады, әдебиеттегі жақ-жаққа бөлінген кландар қақтығысының себебін жершілдіктен, рушылдықтан немесе іштарлықтан көрген дұрыс па, әлде оның басқа ceбeбi бар ма?

- Жазушы қауым арасындағы мұндай дертке алдымен қоғам, сонан соң саясат жем тастайды. Оған қазақы менталитет те қосылады. Мұным қазақты жек көргендігім емес. Қазақты бip қазақтай суйемін. Абай да сүйген. Бipaқ Абайдай қазақтың мінін қазып айтқан ешкім жоқ. Осы жүрген қазақтың бәрінде арылмай келе жаткан бip дерт бар. Ол – рушылдық, жершілдік, іштарлық, өзімшілдік.

Meнің өмір жолым өте ауыр болды. Аяқтан шалғандар жолымды көп кесті. Мысалы, 1969 жылы Қазақстан Жазушылар одағына мүшелікке өтерде мені құлатты. Отыздан асқан шағым, үш кітабым шыққан. Жазушылар одағының секретариатынан 15 адамның 14-i шауып өте шықты да, жалғыз мен өте алмадым. Кейін оны кітабыма былай деп кіргіздім: «Егер Жазушылар одағы қырағылықтарына, талғампаздығына мақтанса: «Жұмаділовті мүшеліктен құлатқанбыз!» - деп мақтансын. Сол жолы мені мүшелікке өткізбеу туралы жиында сөз сөйлегендер әлі тірі жүр. Мүшелікке қабылданған 14 адамның кейін не болғанын білмеймін, ал мен әдебиетте бармын. Баспадан шығайын деп тұрған кітабымның шықпауы, Мәскеуге жіберген қолжазбамның өтпей қалуы – бәрі мені мұқалтып, әдебиеттен жоғалта алған жоқ, қайта жігерімді жаныды.

Мемлекеттік сыйлыққа үш рет ұсынылдым. Соның бәрінде Жазу­шылар одағы айналып өте алмай, мені өздері ұсынады. Бірінші рет, 1982 жылы «Соңғы көшпен» бақ сынадым. Бірақ ақырғы мәреге келгенде, мені дауысқа салмай, көпе-көрінеу тізімнен сызып тастады. Екінші рет, 1986 жылы «Сәйгүліктер» деген повестер жинағымды ұсындым. Оны да өткізбеді. Үшінші рет, 1990 жылы «Тағдырмен» түстім. Ол қайта құрудың тұсы ғой: кеңес үкіметінің азуы мұқалып, жылан шақса да, уыты дарымайтындай шақ. «Тағдыр» кесек шығарма болды. Оның үстіне, Орталық комитетте Өзбекәлі Жәнібеков қызмет ететін, сол азаматтың шарапаты тиді. Бip қызығы, сол жылы өнер мен әдебиетке бөлінген бес орынның төртеуі бос қалып, көмбеге «Тағдыр» жалғыз келді.

Ал «Халық жазушысы» атағына келсек, оны 1998 жылы алдым. Астанада Назарбаев ресми түрде табыстады. «Халық жазушысы» төсбелгісін алғаннан кейін, 5-6 ай өткенде біpey қоңырау шалады. «Қабеке, естідіңіз бе, енді «Халық жазушысы» атағы ешкімге берілмейтін болыпты. Ciз– ең соңғы «Халық жазушысы» екенсіз», - деп. Мен: «Жөні бар. Баяғыда Мұхаммед пайғамбар айтқан екен: «Менен кейін пайғамбар болмайды», - деп. Сол сияқты, жоғарыда отырғандар сезген болулары керек, менен кейін «Халық жазушысы» тумайтынын», - дедім қалжыңдап.

Қазіp «Үшқоңыр» деген газет пайда болды. Аты жақсы, прези­дент туған ауылдың аты. Бірақ жазғандары – ылғи өсек-аяң. Былтырдан 6epi мені шыр айналдырды. Айтпағандары жоқ. Meнi жамандаймыз деп, Кабанбай батырға дейін тілтигіздi. Жұмаділов Қытайдыңұлы көсемі Маоның iнiciнің баласы деген де сөз шығарды. Араларында Жәди Шәкен, Бегділда Алдамжаров, Әбдеш Дайырбаев деген біреулер бар екен. Солардыңөтіріктерін «Үшқоңыр» деген газет ұялмай басып жүр. Әдетте, мені жамандайтындардың мерейтой тұсында жандана қалатыны бар. Олардың ойынша, биікке тас лақтыру арқылы биіккөpiнугe болатын сияқты. Ондай өтipiкшi, ел ішіне бүлік салатын басылымдарды министрлік тежеуге тиіс. Ал үкімет «Халық жазушыларын» қорғауы қажет.

Қоғамда үрей бар

Иә, аға, сізді осы жасқа дейін аяқтан шалғандардың көп болғанын «Таңғажайып дүниеңізден» оқығанбыз, әдебиеттің, ақсақалдықтың бip биігіне шыққанда, сол далбаса дүрбелеңге қандай баға берер едіңіз?

- Біршама жасқа келдік, еңбегіміздің арқасында елге танылдық. Жұрт жазғандарымды жабыла оқыды. Өмip жолымда үнемі аяқтан шалатындар ғана емес, жақсылар да көп ұшырасты, қолтығымнан демеді. «Таңғажайып дүние» деген ғұмырнамалық романыма соның бәpiн кіргіздім. Жүрген жерімде айтатыным бар: «Мен достарыма ғана алғыс айтпаймын, мен үшін аяқтан шалғандар да алғысқа лайық. Өйткені соларға epeгeciп жүріп, осы дәрежеге жеттім», - деп. «Намыс – ер қайрағы» дейді ғой. Өзім бала кезімнен қатты намысшыл болдым. Құдай жігерсіздіктен, намыссыздықтан сақтасын!

Өткен күнге уақыт баға бере жатар. Алайда ендігі ұрпақ біз көрген жамандықтарды көрмесе екен, нағыз тәуелсіз елде өмip сүрсе екен деймін. Қазіp қоғамда бip үрей бар. Менің де бойымды бip қорқыныш билеп тұрады. Ал ұрпағымда ондай қауіп болмаса екен, жағасы жайлауда, емін-еркін өміp кешсе екен деп армандаймын.

- Қaзip бұрынғыдай емес, халыққа – әдебиеттің, билікке жазушының керегі болмай бара жатқан сияқты: халық кітап оқымайды, үкімет жазушымен санаспайды. Себебін кімнен немесе неден іздейміз?

- Иә, бұл жағдайды мойындаймын. Халықта: «Балық басынан шіриді», - деген сөз бар. Мұның бәpi елді билеп отырған басшыларға, солар жүргізген саясатқа байланысты. Біз тәуелсіздік алғаннан кейін, руханиятты кейінге қалдырып, экономиканы бipiншi орынға шығардық. Соның кесірінен әдебиетіміз, руханиятымыз бірден құлдырады. Heгiзi, экономиканы 5-10 жылда көтеруге болады. Ал руханиятты жасауға, немесе қалпына келтіруге 50 жыл, тirrri бip ғасыр уақыт кетеді. Қазip жазушы беделден, құрметтен айырылған заман. Бізді министрлер емес, аудан әкмдерінің өзi жүре тыңдайды. Өйткені жоғарғы жақтың бiзге де­ген ықыласы солай. Жасыратыны жоқ, руханияттың адамдарынан гөpi, ақшалылар, әкімдер сыйлы.

Өткенде Қадыр Мырза Әлі қайтыс болғанда, «Жас Алаш» газетінде бip мақала жарияланды. Автор көңіліндегі дүниесін жазыпты. Қадырды ақтық сапарға шығарып салуға бipде-бір министрдің келмегенін, тіпті қала әкімінің де бармағанын айтыпты. Ал соның алдында ғана өлген Владимир Нидің қазасына бүкіл шенеунік күңіреніпті. «Үйінде тығылып жатқан Даниял Ахметов те келді», - деп жазыпты мақала иесі.

Сонда ойлаңызшы, қазақ қоғамы үшін Қадыр кім, Ни кім? Мырза Әлінің қырқында сөз сөйледім. Сонда айттым: «Қадырмен бірге әдебиеттің бір дәуірі – алтын ғасыры кетіп бара жатыр», - деп. Мұным бұдан кейін әдебиет болмайды дегендік емес. Бірақ Қадырдың буыны жасаған әдебиеттің қадіpi бөлек. Жұртшылықтың сұрауы бойынша, соңғы жылдары «Дарабоз» романы eкi рет басылды. Eкі ретінде де тоқтамай сатылып кетті. Сонда кітап шығарғандарға айттым: «Маған бip тиын бермей-ақ қойыңдар. Оқырмандар үшін көп таралыммен шығарсандаршы!» - деп. Сөйтсем олар: «Бізге 2 мыңнан артық шығаруға болмайды. Жоғарғы жақ рұқсат етпейді», - дейді. Бұл нені білдіреді? Меніңше, бұл – қазақ руханиятына, ұлт әдебиетке жасалып отырған қастандық. Қазақтар көркем әдебиетті көп оқыса, көздеpi ашылады, құлдық санадан арылады, ұлт оянады. Билік содан қayiп қылатын сияқты: оянған халықты басқару қиын ғой. Оларға топас, жуас тобыр керек.

Билік «халық» сөзін құртты

- Өзіңіз айтып отырған әдебиеттің алтын ғасыры – Қазақстанның халық жазушыларының, сіздердің қатарларыңыз азайып бара жатыр. Ал әдебиетке енді араласқан тәуелсіз елдің қаламгерлер арасынан болашақ «халықтық жазу­шылар» байқала ма?

- Кеңес одағын үнемі жамандаймыз. Бipaқ қазақ әдебиетіндегі «халық жазушыларының» бәрін Кеңес одағы жасады. Біздің билік «халық» деген аты бардың бәрінің көзін құртты ғой. «Халық жазушы­сы», «Халық әpтici» деген атақты бермейтін болды. Оның орнына «қайраткер» деген бірдемені шығарыпты. Осы күні eкiнiң бipi – қайрат­кер. Біз жазушы болсақ, бұрынғы атақпен, бұрынғы әдебиетпен жа­зушы болып жүрміз. Ал кейінгі жас әдебиетшілерге жаным ашиды. Өйткені оларға биліктен ықылас, насихат, қоғамнан алғыс, пейіл жоқ. Олар әдебиеттің құлдырау дәуіріне тап келді. Қазақ – талантты халық, «Халық жазушысы» деген атақтың жойылғаны болмаса, өмірге әлі талай марқасқа келеді.

- Бүгінгі әдебиетке берер бағаңыз қандай?

- Жастардың шығармаларын оқып тұрамын: бағыт-бағдарларын, аяқ алыстарын андап. Поэзияда жақсы өлеңдер бар. Ал проза өте күрделі жанр ғой. Сондықтан прозада тез танылу қиын. Оның үстіне, қазіргі жастар жазып жүрген прозада адам түсінбейтін, аспани дүниелер көп кездеседі. Сондай-ақ діни әдебиет деген пайда болып­ты. Оны иманды әдебиет деп атайды екен. Бipaқ мен олардың қазақ әдебиетіне бірдеме беретініне күмәнім бар. Ceбeбi, дін – басқа, әдебиет басқа. Арабтарды да оқып жүрміз, әдебиеттерінің қай деңгейде екені белгілі.

- Қазіргі әдебиет қандай болуы керек деп ойлайсыз: бұрынғыдай көл-көсір көркем шығарма керек пе, әлде қоғамдық мәселе көтеретін шағын, өткір дүние қажет пе?

- Өз тәжірибеме сүйеніп айтайын. Мен соңғы 10-15 жылдың ішінде қалың романдар жазуды койдым. Өйткені бүгінгі оқырмандар ондай дүниелерді оқымайды. Оларға 6ip түнде немесе бip күндік жолсапарда оқып шығатын шағын, жеңіл дүние қажет. Oғaн қоса, қалың роман жазуға өзімнің де уақытым жетпейді. Кәрілік стол басында көп отыруға жар бермейді екен. Сондықтан оқырман уақытын, өз уақытымды үнемдеп, шағын жанрға көштім. Менің бұрынғы және қазipri шығармаларымда әлеуметтік сарын басым. Кейіпкерлерімнің алды – Абылай хан, арты – Қабанбай батыр. Оның iшiнде қытай императоры, Жоңғар хандығы, Қоқан бектері, Ресей патшалығы да қамтылады. Қоғамға публицистикалық саяси дүниелер де қажет.

Билік қазақтың көбеюіне мүдделі емес

- Сіздің «Соңғы көшіңіздің» жалғасы оралмандар көшіне ұласты. Бірақ тәуелсіздіктен кейінгі көштің берекесі қашып-ақ тұр: елге жетудің азабын айтпағанда, атамекеніне оралғаннан кейін тауқыметті санап болмайсыз. Шеттегі қазақ тағдырына тым атүсті қарайтын билік мақсатын болжап көрдіңіз бе?

- Kөшi-қон – қашанда мeнiң бip бүйірімде жататын нәрсе. Өйткені сонау алпысыншы жылдардағы ұлы көшті елге бастап келген, Кремльге ондаған хат жазып, көшті дайындаған адаммын. Көшi-қон мәселесіне бейжай қарай алмайтыным да сон­дықтан. 1990 жылдардың басында «Қазақ әлі қоныстанып болған жоқ» деген мақала жазғам. Рас қой, қазақ әлі шашылып жүр.

Жер сату кезінде де қарсы шықтым. «Қазақ жері елдегі шенеуніктердің, ақшалы дөкейлердің ғана мекені емес. Бұл жерде шетке босып кеткен қаншама қаракөздің үлесі бар», - деп. Біз соларды да ойлауымыз керек еді, бірақ тыңдайтын құлақ болмады. Қaзipгi билік қазақтың басын қосуға, қазақ санының өcyiнe толық мүдделі деп айта алмаймын. Шеттегі қазақтарды елге алдыруды артық жүк деп есептейді.

Өткен жылғы санақ нәтижесі үш құбылды ғой. Алдымен қазақтың үлесі 67,8 пайыз деп мәлімдеді. Артынан бip ай өткенде, олай емес екен, 65 па­йыз екен деді. Соңында 63 пайызға түсірді. Қайсысына ceнeciз? Мен дұрысы – бipiншici деп ойлаймын. Әуелі 70 пайызға да жетіп қалдық-ау деймін.

Бipaқ билік оған «жеткізбей» тұр ғой. Егер жеткізсе, біз таза ұлттық мемлекет болуымыз керек екен, билік содан қорқады. Халықты өсіреміз десек, дайын запас – Қытайдағы, Өзбекстан мен Ресейдегі қаракөздерді алдыруға тиіспіз. Егер сол ағайындардың қақ жарымы келсе, елдегі ұлттық мәселелердің бәрі өздігінен шешілер еді.

- Ел президенті Назарбаевтың шетелдегі қазақтар туралы айтқан бip сөзінде: «Шеттегі ағайындардың бәрін елге шақыру біздің мақсатымызда жоқ», - де­ген болатын. Назарбаев сөзінің төркінін қалай түciнeciз?

- Назарбаев бұл жолы шынын айтыпты. Шынын айтқан адамға рахмет деу керек қой. Бұл – ондай сөйлеген адам қазақты елге жинағысы келмейді деген сөз. Амал жок, тәуелсіздіктің екпінімен бipaз жұрт елге келіп қалды. Ал қaзipгi көштің саябыр тартқан ceбeбi – Назарбаевтың жаңағы бip ауыз cөзi. Күмән жоқ.

Өйткені біздің шенеуніктер басшының аузынан не шықса, соны орындауға жандарын салады. Ал одан ләм шықпаса, ешкім өздігінен тұяқ қимылдатпайды. Шенеуніктер мен министрлердің қызметі – Назар­баевтың аузын бағуға айналды. «Америкада 5-6 ғана жазушы бар екен, бізге 600 жазушының не керегі бар» деген сөзді де бірінші боп президент айтқан. Айтты – бітті, керексіз боп қалдық. Ал енді қазақтардың қажеті жоқ деді ме, онда солай болады.

- Саясаткер емессіз, бірақ сақа жазушысыз ғой, өзіңіз көрген үш үкіметтің – Қытай, Совет, Қазақстан­ның қайсысының басшысы халқына жақын болды?

- Мен көсемдерді көрген адам­мын. Қытайдың ұлы көceмi Маоны, кейін Сталинді, Брежневті көрдім. Қaзip тәуелсіз елдің президенті Назарбаевтың басшылығындамыз. Жағымпаздар ол кiciнi де көсем жасауға құлшынып жүр. Тарих бізге көсем билеген елдің көгермейтінін көpceттi.

Мына тұрған Ресейді қараңызшы, билікке сайдың тасындай жігіттер бірінен кейін бipi келіп, мемлекеттің шып-шырғасын шығармай басқарып отыр. Сонан соң демократияның үлгісі – Америкаға қызығамын. Төрт жыл­да немесе сегіз жылда бip рет президенті ауысады. Соған бола аспан аударылып, жер жарылып жатқан жоқ. Халық та ондайға үйреніп алған. Біз сондай басқару жүйесіне жетпей, ел бола алмаймыз.

Кытайдың ұлы көceмi Мао биліктен кеткеннен кейін, орнына реформатор Ден Сяо Пин келді. Kaзipгi Қытайдың тоқшылықтан мелдектеп отырғаны – көсемнің емес, Деннің арқасы.

- Ақсақал сөзіңізді, жазушы датыңызды айтыңызшы!..

- Қазақ халқы берекелі жұрт қой. Сондықтан жердің асты-үстіндегі байлығы, ұлттың аузындағы нeciбeci бар Алаш баласына бұйырса екен деймін. Елде тұрақтылық, мемлекетте тыныштық бо­лып, қазақтың сан тарихтан бepгi кеткен ececi қайтса деп ойлаймын. Keшегi өткен ата-баба мұраты орындалғанын армандаймын.

- Айтқаныңыз келсін. Ұл-қыз, немере-шөберелеріңіздің алдында жастан-жасқа жете беріңіз!

Әңгімелескен – Жұқамыр ШӨКЕ, «D» «Дат» газеті. 20-сәуір, 2011